Politie en het Openbaar Ministerie (OM) grepen zelden hard in bij snelwegblokkades en de meeste demonstranten bleven onvervolgd. Maar na recente acties, waaronder de boerendemonstratie met trekkers waarbij een dodelijk ongeluk gebeurde, is de knop om. Het OM zegt voortaan één lijn te trekken en snelwegblokkades in de regel wél te vervolgen. Wint verkeersveiligheid het van demonstratierecht?

“Het blokkeren van een snelweg of het spoor of het veroorzaken van een file is gevaarlijk”, schrijft minister David van Weel over het besluit van gisteren tot strafrechtelijk ingrijpen. Het lokale gezag mag wel kiezen om een uitzondering te maken op deze landelijke afspraak en zulke blokkades toch toestaan. 

Het is op dit moment nog onduidelijk hoe het Openbaar Ministerie straks precies wil gaan handhaven. Vooralsnog verwijzen ze naar het statement dat gisteren samen met politie en Van Weel werd gegeven.

XR en FDF zeggen snelwegen te blijven blokkeren

Extinction Rebellion kondigde gisteren direct aan te blijven doorgaan met snelwegacties in het kader van ‘vreedzame burgerlijke ongehoorzaamheid’. Ook belangengroep Farmers Defence Force (FDF) verwerpt het besluit. Volgens FDF behouden boeren het recht om met trekkers de snelweg op te gaan en noemt de groep een koppeling met het recente dodelijke ongeluk ‘onzorgvuldig en ondeugdelijk gemotiveerd.’

Juist vandaag staan zes activisten van Extinction Rebellion voor de politierechter in Utrecht voor het fysiek blokkeren van de A12. De zaak richt zich uitsluitend op de demonstranten die hun auto als blokkade gebruikten. De honderden mensen die daarna de snelweg op liepen, staan niet terecht.

Volgens hoogleraar staats- en bestuursrecht Jon Schilder hield het OM zich de afgelopen jaren opvallend afzijdig bij dit soort overtredingen. In eerdere zaken vielen de straffen volgens hem relatief laag uit of werd het helemaal niet strafrechtelijk aangepakt. 

Zo werden activisten voor een blokkade bij Den Haag veroordeeld tot taakstraffen van dertig tot zestig uur. “Kennelijk omdat het onder het demonstratierecht werd geplaatst. Daarnaast was het argument dat demonstranten met een aanhouding voldoende zijn gestraft.”

Daarbij blijven botsende rechten en belangen lastig in de praktijk: het demonstratierecht staat tegenover de verkeersveiligheid en het belang van andere weggebruikers.

Advocaten halen het demonstratierecht in dit soort zaken vaak aan, maar dat heeft grenzen meent Schilder. “Nergens in de wet staat dat je regels mag overtreden omdat je demonstreert. Je hebt het recht om te demonstreren, maar dat geeft je net zo min het recht om een snelweg te blokkeren als om een huis in de fik te steken.”

In deze video zei je hoe de politie ingreep bij een eerdere snelwegblokkade van klimaatgroep Extinction Rebellion:

Een burgemeester is in principe verplicht om een aangekondigde demonstratie te faciliteren, maar heeft wel de bevoegdheid om voorschriften op te leggen. Dat gebeurt ter bescherming van de gezondheid, het voorkomen van wanordelijkheden of het waarborgen van de verkeersveiligheid. Op die manier wordt vooraf vastgesteld waar, wanneer en onder welke specifieke voorwaarden een protest mag plaatsvinden.

Bij onaangekondigde snelwegblokkades ontbreekt dat. De acties worden op die specifieke locaties niet toegestaan, waardoor demonstranten vooraf ook geen veiligheidsvoorschriften mee krijgen voor het gebruik van de openbare weg, legt Schilder uit.