REYKJAVIKIJsland zegt ‘neen’ tegen nieuwe toetredingsgesprekken met de Europese Unie. Dat blijkt uit het referendum van afgelopen zaterdag, aldus de openbare omroep RÚV.

Bij het referendum dat zaterdag in IJsland werd gehouden over de hervatting van de EU-toetredingsonderhandelingen, heeft het ‘nee’-kamp zijn slag thuisgehaald. De openbare tv-zender RUV bracht het nieuws zondagmorgen toen er nog een klein aantal stemmen geteld moest worden in één district en het neekamp voorop lag met 52,5 procent. Alleen in de twee districten rond de hoofdstad Reykjavik haalde het ja-kamp een meerderheid. E

Het referendum was lange tijd een nek-aan-nekrace tussen voor- en tegenstanders. De laatste peiling van onderzoeksinstituut Gallup voorspelde 51,6 procent van de stemmen voor het “neen”-kamp en 48,8 procent voor het “ja”-kamp, een kloof die statistisch niet significant is. 

IJsland had al in 2009 een aanvraag tot lidmaatschap van de EU ingediend. De bankencrisis dreigde het land kopje onder te duwen en Brussel was de reddingsboei. Maar in 2015, nadat er een nieuwe, eurosceptische regering aan de macht was gekomen, trok IJsland zelf de stekker uit de onderhandelingen. Het parlement trok de formele aanvraag echter nooit in, waardoor die technisch gezien nog steeds geldig is. 

En die vraag stelde zich dus nu opnieuw. Na haar verkiezingsoverwinning eind 2024 had de sociaaldemocratische premier Kristrún Frostadóttir een referendum over de kwestie beloofd. Dat was eerst voorzien voor 2027, maar de regering nam de vlucht vooruit nadat Donald Trump begin dit jaar dreigde met een inname van Groenland. Het sterkte de gemoedsrust van de IJslanders niet dat de Amerikaanse president daarbij de twee eilanden wel eens door elkaar haalde. 

IJsland heeft geen staand leger, maar het is lid van de Navo en rekent voor zijn bescherming al decennialang op Washington. Maar de koers van Trump doet ook Reykjavik nadenken over zijn internationale positie en strategische opties. En er is niet alleen de onzekerheid over de relaties met de VS, ook andere grootmachten laten steeds nadrukkelijker hun oog laten vallen op het noordpoolgebied. 

Naast het geopolitieke speelveld weegt ook het economische element zwaar op het debat in de campagne. In tegenstelling tot andere landen die naar de EU lonken, heeft IJsland de lidkaart niet nodig om zijn welvaart op te krikken. Maar het kleine eiland van 400.000 inwoners kampt wel met stevige muntschommelingen en hoge interestvoeten en inflatie. Een toetreding tot de eurozone zou volgens Frostadóttir meer financiële stabiliteit kunnen bieden. 

Visserij

Tegenstanders argumenteren dat toetreding de specifieke economische problemen van IJsland niet zal oplossen. Als lid van de Europese Economische Ruimte (EER) heeft het eiland bovendien al toegang tot de Europese eenheidsmarkt. Het lidmaatschap zou dan enkel maar een verlies aan politieke autonomie en zelfbeschikking betekenen. Anderen halen dan weer aan dat een zitje aan tafel de greep van IJsland op zijn lot net zou versterken, aangezien het als lid van de EER toch al een aanzienlijk deel van de Europese wetgeving moet overnemen.  

Als het soevereiniteitsdebat losbarst in IJsland, gaat het al snel over visserij. Visserij is een onlosmakelijk deel van de identiteit van het eiland, goed voor 10 procent van het bbp en 40 procent van de export. Het idee dat de IJslanders, een halve eeuw na de laatste kabeljauwoorlog met de Britten, boten uit andere landen meer toegang moeten bieden tot hun rijke visgronden, vormt het grootste obstakel voor lidmaatschap. Bij de eerdere toetredingsonderhandelingen werd het visserijluik niet eens geopend. 

Visserij

“Visserij zit in ons dna, als een deel van onze onafhankelijkheid. Het is totaal onaanvaardbaar dat we visserij zouden delen met andere landen. Dat gaan we niet accepteren”, verklaarde Gudrun Hafsteinsdottir, leider van de centrumrechtse Onafhankelijkheidspartij aan het Britse persbureau Reuters. Ook de andere partijen op de oppositiebanken zijn tegen toetreding gekant. 

Sommige Europese functionarissen beschouwen het land als een kandidaat met weinig risico’s die de scepsis over verdere uitbreiding van de EU kan verminderen. Ook de strategische ligging van IJsland maakt het land aantrekkelijk nu de veiligheid in het Noordpoolgebied meer aandacht krijgt.