Zelf opstappen klinkt logisch na de hoog opgelopen coalitieruzie, maar voor de VVD kan die keuze duur uitpakken. D66 en CDA regeren dan voorlopig door, met steun van links bij allerlei grote dossiers. Maar ook Yesilgöz’ eigen positie telt mee, net als die van andere VVD-bewindslieden.

Een meerderheid van de VVD-kiezers vindt dat de VVD uit het kabinet moet stappen, bleek uit een peiling van het EenVandaag Opiniepanel. Maar VVD-leider Dilan Yesilgöz is dat vooralsnog niet van plan. Zij wil ‘een fundamentele reset’ óf dat de drie regeringspartijen gezamenlijk hun ontslag bij de koning indienen.
De top van de coalitie zit al sinds zaterdagochtend in Hilversum te vergaderen over hoe het nu verder moet. Letterlijk zei Yesilgöz vrijdagavond over dat overleg: „Het kan zijn dat we met zijn drieën besluiten: we gaan naar de koning, het is aan de kiezer. Je kunt beslissen dat een minderheidskabinet niet functioneert en het een meerderheidskabinet moet worden. Er zijn verschillende varianten, maar dat het op deze manier niet door kan, is inmiddels wel duidelijk.”
De optie die ze niet noemde, was: wij stappen zelf uit het kabinet. En dat is niet voor niets.
Steun van links
Daarvoor is een inhoudelijke reden. Als de VVD uit het kabinet stapt, gaan D66 en CDA in elk geval voorlopig met z’n tweeën verder. Nieuwe verkiezingen zijn waarschijnlijk op zijn vroegst in mei. In de tussentijd moet er nog van alles geregeld worden: begrotingen voor volgend jaar moeten nog worden vastgesteld en er moet over een paar maanden een Voorjaarsnota worden gemaakt. Dat laatste is belangrijk, omdat daarin ook de begroting voor 2028 al in grote lijnen wordt getekend.
Bij al die belangrijke beslissingen kan het overgebleven minderheidskabinet van D66 en CDA de komende tijd leunen op een minimale meerderheid via de linkse oppositie, zo is de angst bij de VVD. Dat heeft het debat over het belastingplan van afgelopen week bewezen. Dan staat de VVD buitenspel en kan de partij geen invloed meer uitoefenen op de koers.
Op straat
Maar er is ook een partijpolitieke reden die meespeelt. Als de VVD uit het kabinet stapt, staan alle VVD-bewindspersonen op straat. Ook partijleider Yesilgöz zelf, die nu minister van Defensie is, heeft dan ineens geen baan meer. Dat maakt het lastig om jezelf te profileren in een nieuwe verkiezingscampagne. Natuurlijk kan Yesilgöz terugkeren in de Tweede Kamer en daar als fractievoorzitter de leiding nemen, maar dan moet er eerst iemand uit de VVD-fractie plaatsmaken. En dat is geen automatisme.
Toen het vorige kabinet viel, overkwam dat de toenmalige NSC-leider Eddy van Hijum. Zijn partij stapte uit het kabinet en Van Hijum moest hopen op een plekje in de Kamer om tijdens de verkiezingscampagne zichtbaar te blijven. Hij werd geholpen doordat NSC-Kamerlid Diederik Boomsma overstapte naar JA21 en zijn zetel ter beschikking stelde.
Voormalig PvdA-leider Wouter Bos had in 2010 hetzelfde dilemma. Hij was minister van Financiën toen zijn partij uit het kabinet-Balkenende IV stapte. Hij koos ervoor niet terug te keren in de Tweede Kamer en een paar weken later zijn partijleiderschap neer te leggen.
Verkiezingen niet zeker
Overigens is het nog geen uitgemaakte zaak dat bij een val van het kabinet-Jetten er ook nieuwe verkiezingen komen. De Tweede Kamer heeft vorige week afgesproken dat in zo’n geval er eerst een Kamerdebat volgt. Daarin kan worden gekozen om te proberen de brokstukken te lijmen of een nieuw kabinet te zoeken.
Na de val van de afgelopen kabinetten ging de premier direct naar de koning om het ontslag van zijn bewindslieden aan te bieden. Dat zal nu dus hoe dan ook niet direct gebeuren. Dat maakt Yesilgöz’ opstelling extra lastig.