Vorige week zijn tijdens de hittegolf 480 mensen meer overleden dan normaal gesproken wordt verwacht in deze tijd van het jaar. Vooral onder personen van 80 jaar en ouder was de sterfte hoger dan gebruikelijk. In totaal overleden er naar schatting 3.532 mensen. In deze tijd van het jaar overlijden meestal tussen de 2.824 en 3.274 mensen in een week.

Dit heeft het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) donderdag bekendgemaakt. Regionaal was de verhoogde sterfte het meest zichtbaar in de regio’s Oost- en Zuid-Nederland. Daar was het in deze periode ook het warmst.

 Het gaat om een eerste schatting van de sterftecijfers in de week van 22-28 juni. Een deel van de overlijdens wordt pas binnen enkele weken na het overlijden geregistreerd. Daarom kan er pas een compleet beeld van de sterfte tijdens de hittegolf worden gegeven na enkele weken.

Samen met het statistiekbureau CBS rapporteert het RIVM elke week hoeveel personen naar schatting zijn overleden, op een speciale sterftecijfermonitor. Deze monitor geeft ook aan wat de verwachting was voor het aantal mensen dat zou overlijden in deze periode, met een boven- en een ondergrens. Is het feitelijke aantal overlijdens hoger dan de bovengrens van de verwachtingen, dan is er sprake van oversterfte.

Die valt vaak samen met een bijzondere gebeurtenis, zoals de jaarlijkse griepgolven en de coronapandemie. Bij de „tijdelijke, bijzondere stijging van het aantal mensen dat doodgaat in Nederland”, zoals het RIVM oversterfte omschrijft, wordt nu uiteraard gekeken naar de hittegolf van vorige week. Toch kun je de extra personen die nu zijn overleden niet automatisch betitelen als hittedoden.

De jongste sterftecijfers zijn een „eerste indicatie”, benadrukt Jochem Klompmaker, onderzoeker klimaat en gezondheid bij het RIVM: „Pas later kunnen we echt de aantallen hittedoden inschatten.” Dat doet het RIVM met epidemiologische modellen, waarin onder meer historische gegevens zijn verwerkt. „Daarmee kijk je per dag wat de temperatuur was, en hoeveel sterfgevallen er waren. Tijdserie-analyses noemen we dat.”

Vertraagd effect

Met die analyses schatten de RIVM-onderzoekers eerst in hoe groot de kans is op overlijden of ziekenhuisopname als mensen op een specifieke dag zijn blootgesteld aan een bepaalde temperatuur. „Die risico-inschatting gebruiken we dan weer om een inschatting te maken van hoeveel hittegerelateerde sterfgevallen of ziekenhuisopnames er zijn geweest op een dag”, legt Klompmaker uit. Daarbij wordt ook rekening gehouden met een vertraagd effect: „Als het vandaag warm is, kan er vandaag verhoogde sterfte zijn, maar ook morgen of overmorgen.”

De temperaturen van vorige week waren zeldzaam hoog. Hoe schat je de effecten daarvan in met een model dat is gebouwd op historische, overwegend lagere temperaturen? „Tijdens de hittegolf van 2019 zijn ook temperaturen van tegen de 40 graden gemeten, dus die hebben we ook kunnen verwerken in ons model”, zegt Klompmaker. Verder kun je bij nog extremere temperaturen de opgaande temperatuurrisicolijn doortrekken naar boven: „Dat doen we wel op een conservatieve manier.”

Het heeft in elk geval geen zin om gegevens te gebruiken uit landen waar ze al langer hogere temperaturen hebben, zoals die in Zuid-Europa. „Daar zijn de omstandigheden anders”, legt Klompmaker uit: „De huizen zijn vaak zo gebouwd, dat ze koeler blijven in de hitte. De mensen lijken ook beter aangepast aan de hitte.” De gemiddelde dagtemperatuur die in Spanje het láágste risico op sterfte geeft ligt boven de 20 graden. Dat is een stuk hoger dan in Nederland, waar die temperatuur op 17 à 18 graden ligt.

De hitte is het gevaarlijkst voor kwetsbare mensen zoals ouderen en mensen met hart- en vaatziekten. Ouderen hebben veel meer moeite om hun lichaamstemperatuur te reguleren dan jongere mensen. Bij hartpatiënten kan het hart overbelast raken doordat het lichaam om de temperatuur te regelen het bloed extra moet rondpompen. Ook mensen met een ademhalingsziekte zoals COPD lopen een verhoogd risico tijdens extreme warmte.

Voor de bescherming van kwetsbare personen en hun verzorgers kent Nederland sinds 2007 het Hitteplan, een pakket met waarschuwingen en voorzorgsmaatregelen dat wordt geactiveerd tijdens tropische warmte. Uit een evaluatie van het RIVM is gebleken dat bij ouderen het risico op overlijden door hitte na 2010 lager ligt dan vóór 2010. „Dat kun je niet zonder meer toeschrijven aan het hitteplan”, waarschuwt Klompmaker: „Meer mensen hebben sindsdien airco, om wat te noemen, en het bewustzijn over de risico’s is sowieso gegroeid de afgelopen jaren.”

Gevaar van koude

Behalve hitte is ook kou een risico voor kwetsbare personen, zoals ouderen. Op sociale media circuleren diverse grafieken die laten zien dat er meer mensen tijdens koude wintermaanden overlijden dan tijdens zomers. Dat wil niet zeggen dat kou gevaarlijker is dan hitte, beklemtoont Klompmaker: „Bij warmte neemt het risico toe bij elke graad temperatuurstijging. Bij koude maakt het voor de sterfte juist niet veel uit of het min 5 is of min 10.”

Nederland telt wel veel meer koude dagen dan warme, dus meer dagen met temperaturen onder de gemiddelde dagtemperatuur met het laagste overlijdensrisico (ongeveer 17 graden dus) dan daarboven. Alleen daarom al zal je vaker koudegerelateerde sterfte zien op koude dagen. Daar komt bij dat in de winter mensen ook vaker overlijden door griep: „Want als het koud is gaan mensen binnen zitten, in vaak slecht geventileerde ruimtes. Daardoor kunnen ziekteverwekkers makkelijker rondgaan”, zegt Klompmaker. Griep en kou zijn in de sterftecijfers niet makkelijk van elkaar los te knippen.

Een vergelijkbare knoop zit in ook de zomerse oversterfte, waarbij naast hitte ook luchtvervuiling een rol speelt. „De ozon op dagen met smog draagt bij aan de sterfte, maar we weten eigenlijk niet hoeveel precies”, legt Klompmaker uit. De vraag is ook of dat er echt veel toe doet: „Er zijn ook wetenschappers die zeggen: de ozon wordt erger door de hitte en is daarmee een hitte-effect op de sterfte.”

Tegelijkertijd zijn er verschijnselen waarvan wel bekend is dat die het sterfterisico door hitte vergroten. Een hogere gemiddelde nachttemperatuur kan zorgen voor meer hittesterfte onder ouderen, zodat je het hitteplan ook zou kunnen inzetten als er warme nachten aankomen. Klompmaker: „Door de klimaatverandering is de kans groot dat het aantal warme nachten zal toenemen.”

Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin