Reinaldas J., de 20-jarige verdachte van het dodelijke ongeluk in het Zeeuwse Vogelwaarde, is op vrije voeten. Hoewel hij zijn strafzaak in vrijheid mag afwachten, moet hij zich wel aan verschillende voorwaarden houden. Hoe streng zijn die voorwaarden en hoe wordt gecontroleerd of hij zich eraan houdt? “Je kunt niet voortdurend toezicht houden op wat iemand doet.”

Op 11 juni reed J. met hoge snelheid in op een groep van veertien basisschoolkinderen, die op weg waren naar jaarlijkse schoolkamp in Vogelwaarde. Drie kinderen en een begeleidster kwamen daarbij om het leven. 

J. wordt officieel verdacht van het veroorzaken van een dodelijk verkeersongeval door schuld en het toebrengen van zwaar lichamelijk letsel. Hij zou in de bocht zo’n 130 km/u hebben gereden, waar 70 km/u toegestaan is. Ook was de stuurbekrachtiging defect. In de dagen voor het ongeluk beging hij meerdere snelheidsovertredingen en filmde zichzelf terwijl hij reed. 

Alle belangen gewogen

De rechtbank besloot gisteren het voorarrest te schorsen, waardoor hij vandaag onder voorwaarden kon worden vrijgelaten. Wat meewoog, is dat de man nu drie maanden vastzit en dat de inhoudelijke behandeling van de strafzaak nog niet in zicht is. De rechtbank hanteert als uitgangspunt dat verdachten hun strafzaak in vrijheid mogen afwachten. Daarbij weegt de rechtbank alle belangen. 

Wel zit aan de vrijlating een aantal voorwaarden. “U ligt onder een vergrootglas. Als u zich niet aan voorwaarden houdt, zit u binnen no time weer binnen”, zei de rechter. 

J. mag geen strafbare feiten plegen, heeft een meldplicht, moet zich beschikbaar houden voor politie en justitie, meewerken aan controles op verdovende middelen en een behandeling volgen. Een rechter kan daarnaast bijzondere voorwaarden opleggen die aansluiten bij de verdenking. In zijn geval is dat een rijverbod. 

Volgens Ben Polman, docent strafprocesrecht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, is de controle op die voorwaarden niet waterdicht. “Je weet pas dat het mis is gegaan, als iemand weer de fout in is gegaan.”

Niet de capaciteit

Controles komen voor, zegt de docent-onderzoeker, maar de reclassering of politie kan niet voortdurend toezicht houden op wat iemand doet. “Daar hebben we in Nederland gewoon niet de capaciteit voor.” 

Wat is de reclassering? 

De reclassering begeleidt en controleert verdachten en veroordeelden die onder toezicht staan. De organisatie houdt in de gaten of iemand zich aan opgelegde voorwaarden houdt en kan de rechter of het Openbaar Ministerie adviseren over bijvoorbeeld toezicht en begeleiding.

Neem bijvoorbeeld het rijverbod. “Het is lastig te controleren of iemand zich daaraan houdt. Hij kan gewoon in een auto stappen die niet op zijn naam staat. Ze komen er pas achter als hij tegen de lamp loopt. Dan heeft hij wel écht een groot probleem.”

De reclassering brengt verschillende aspecten van iemands leven in kaart om het risico op herhaling in te schatten. Denk aan zijn werk, relaties en eventueel drugsgebruik. Op basis daarvan wordt bepaald hoe intensief het toezicht moet zijn, legt Miranda Boone uit, hoogleraar criminologie van de Universiteit Leiden. 

“Dit is een nogal uitzonderlijke zaak. Het is voor deze jongen zelf ook een verschrikkelijke situatie. Er zal bij de reclassering geen kant-en-klaar scenario liggen voor hoe hiermee om te gaan.”

Ook het risico op vluchtgedrag kan meewegen bij de voorwaarden die de rechtbank oplegt. De rechter kan in zo’n geval specifieke maatregelen eisen, zoals het innemen van reisdocumenten of een enkelband. “Er moeten wel echt aanwijzingen zijn voor vluchtgedrag, als hij bijvoorbeeld in het verleden is gevlucht, een dubbele nationaliteit heeft of in berichten zegt dat hij de benen neemt als hij wordt gepakt”, zegt Polman.

De rechtbank ziet in het geval van J. geen vluchtgevaar. In theorie zou hij dus met de noorderzon kunnen vertrekken. En als je kijkt naar de straf die hem mogelijk te wachten staat, is dat niet ondenkbaar. “Vluchten is het niet waard als je gepakt wordt voor diefstal. Maar hem hangt een forse verdenking boven het hoofd. Op roekeloosheid staat een maximumstraf van zes jaar.” 

Toch is vluchten volgens Polman zo simpel nog niet. Om te beginnen zijn er politiesystemen waarin hij staat geregistreerd. Daardoor zou hij bij een controle kunnen worden onderschept. Een ander bezwaar is dat iemand die langere tijd uit handen van justitie wil blijven, ook in zijn levensonderhoud moet kunnen voorzien. “Waar kun je het lang zonder inkomen en sociale voorzieningen uithouden? Daar heb je flink wat cash voor nodig.”

“Er wordt me weleens gevraagd in welke landen je je het beste kunt verschuilen. Dat zijn landen zonder uitleveringsverdrag.” Dat zijn landen die ver weg zijn, en niet iedereen wil daar volgens Polman wonen.

Woedende reactie nabestaanden 

Dat J. is vrijgelaten, kwam bij de nabestaanden keihard aan. Bart Visser, de woordvoerder van Namens de Familie, sprak van een ‘mokerslag’ en zei dat de nabestaanden het ‘onverteerbaar’ vinden. Tijdens de zitting riepen ze naar de verdachte: “Tot morgen hè, klootzak.” Bekijk hieronder hoe dat ging:

Een rechtbank kan volgens Polman rekening houden met ‘ongewenste confrontaties’ tussen nabestaanden en verdachte, bijvoorbeeld door een gebieds- of contactverbod op te leggen. Bij J. is dit niet gebeurd. 

Een woordvoerder van Reclassering Nederland legt in het algemeen uit dat met een verdachte wordt besproken hoe de woonsituatie is, ‘en of die plek wenselijk is, ook met het oog op slachtoffers en nabestaanden’. Naar verluidt zijn de ouders van J. verhuisd.

Volgens de woordvoerder heeft maatschappelijke onrust vaak een ‘averechts effect’. “Je wilt niet dat mensen uit het zicht raken, waardoor de kans groter is dat zij de fout ingaan.”