Het extreemrechtse Alternative für Deutschland (AfD) heeft zoals verwacht een monsterzege behaald in de Oost-Duitse deelstaat Saksen-Anhalt. Wat betekent deze uitslag voor Duitsland? Onze Duitsland-correspondent Guy Hoeks legt het uit.
Hoe groot is de schokgolf van deze uitslag?
„De meesten zagen het al van heinde en verre aankomen. Bij de AfD is de feestvreugde ontzettend groot, terwijl er bij de andere partijen vooral berusting heerst. Maar als we kijken naar de percentages van andere partijen, horen we bij de CDU bijvoorbeeld wel echt al geluiden dat de huidige minister-president moet terugtreden. Hun resultaat is met 18,5 procent namelijk een stuk slechter dan verwacht. Dit is echt wel een harde klap voor de christendemocraten, en de schuld leggen ze nu bij hem neer.”
„Natuurlijk is heel Duitsland in shock: voor het eerst in 96 jaar heeft een extreemrechtse partij weer een verkiezing gewonnen. Dat is voor heel veel Duitsers echt even slikken. De belangrijkste Joodse organisatie heeft bijvoorbeeld vol afgrijzen gereageerd. Maar tegelijkertijd is de uitkomst ook dat de AfD de absolute meerderheid waarschijnlijk nét niet gaat halen.”
De AfD haalde in de eerste prognoses een ruime 44,5 procent. Kan de partij straks alleen regeren?
„Nee, die absolute meerderheid gaan ze waarschijnlijk net niet halen. Wat wel ontzettend interessant is: de BSW – de partij van Sahra Wagenknecht, een voormalig boegbeeld van Die Linke – heeft al aangeboden om eventueel met de AfD in een coalitie te stappen. Geen enkele andere partij wil dat doen, maar het BSW is een bijzondere partij aan het uiterste linkerflank.”
Een radicaal-linkse partij die openstaat voor een samenwerking met een extreemrechtse partij. Hoe zit dat?
„Qua standpunten komen de partijen op veel punten verrassend sterk overeen. Zo hebben ze allebei behoorlijk autoritaire trekken en een heel sterk ‘slachtofferdenken’: niemand wil met ons praten, niemand wil met ons regeren.”
„Daarnaast willen ze allebei de Duitse staat eens even flink op de schop nemen – het onderwijs, maar vooral de veiligheidsdiensten. Niet heel gek als je bedenkt dat er bij beide partijen mensen rondlopen die op EU-sanctielijsten staan vanwege mogelijke banden met Rusland of het verspreiden van Kremlin-propaganda. Ze ontkennen allebei dat Rusland de agressor is in Oekraïne en willen stoppen met de levering van Duitse wapens.”
„Maar met de kiesdrempel van 5 procent is het nog maar de vraag of BSW überhaupt in het parlement komt. Bovendien valt de partij intern behoorlijk uit elkaar. Juist doordat de top toenadering zoekt tot de AfD, zijn gefrustreerde leden in andere deelstaten alweer hun eigen partij begonnen.”
Stel dat BSW het niet haalt, hoe gaat het dan waarschijnlijk verder? Welke coalitie krijgen we dan?
„Dat wordt echt een megapuzzel. Doordat de CDU zo hard is afgestraft en de liberalen (FDP) de kiesdrempel niet halen, zijn de opties uiterst schaars. Buiten de AfD wil de CDU van oudsher niet samenwerken met Die Linke, en dus ook niet met radicaal-rechts. Met de SPD en De Groenen alleen hebben ze geen meerderheid. Dan blijven heel weinig smaken over.”
Doordat de CDU zo hard is afgestraft en de liberalen (FDP) de kiesdrempel niet halen, zijn de opties uiterst schaars
„Het probleem is dat er een aardige tijdsdruk op staat: uiterlijk 6 oktober moet het nieuwe parlement al worden geïnstalleerd. En het lastige is dat deze uitslag geen duidelijke minister-president oplevert buiten de AfD: hoewel de partij zelf zo’n 44 procent van de stemmen pakt, krijgt fractie-voorzitter Siegmund zelf waarschijnlijk minder steun. Ze moeten dus enorm gaan puzzelen.”
Hoe kijkt de landelijke politiek in Berlijn naar deze uitslag? Is dit een voorbode voor heel Duitsland?
„Nee, het is zeker geen voorbode voor heel Duitsland. De AfD is echt op haar sterkst in de Oost-Duitse deelstaten. Maar de Bondsregering in Berlijn kijkt natuurlijk wel met ingehouden adem naar deze uitslag. Want goed voor de politieke stabiliteit en de landelijke meerderheid van de coalitie – de CDU en de SPD – is dit absoluut niet.”
„Het spannende is bovendien dat we op 20 september alweer naar de stembus gaan in Mecklenburg-Voorpommeren, ook in het oosten. Binnenkort kan de AfD daar dus opnieuw winnen. Wel staat de SPD er in die deelstaat een stuk beter voor dan de CDU. Maar je ziet in de hele regio dat de AfD scores pakt die vroeger alleen door de CDU en SPD werden gehaald.”
De AfD staat bekend als omstreden en zelfs ‘extremistisch’. Waarom stemmen zó veel Duitsers hier dan toch massaal op?
„Het is voor een groot deel een klassieke proteststem. Heel veel mensen in Oost-Duitsland voelen zich tot op de dag van vandaag achtergesteld. De gevestigde partijen zoals de CDU en SPD hebben simpelweg niet goed geluisterd naar de kiezers daar. De AfD haakt daar heel slim op in met wat experts populistische schijnoplossingen noemen: keihard ageren tegen ‘buitenlanders’, terwijl Duitsland als grootste economie van Europa arbeidsmigranten juist keihard nodig heeft.”
„Toch werkt dat emotionele appel enorm door de diepe woede en angst die er zit, zo zien we aan de uitslag. Maar we moeten niet vergeten dat er in Saksen-Anhalt zo’n 2,1 miljoen mensen wonen op een totale Duitse bevolking van ruim 83 miljoen. Het is dus ook weer niet zo dat dit een gigantische landelijke aardbeving veroorzaakt. Maar het geeft wel een hele duidelijke waarschuwing af aan de regering in Berlijn: maak haast met die hervormingen.”
Werkt dat emotionele appel ook door op Europa, en misschien zelfs wel op Nederland?
„Deze verkiezingsuitslag trekt natuurlijk de aandacht van Nederland en de rest van Europa. Duitsland is een belangrijke bondgenoot: economisch, politiek en veiligheid zijn thema’s waarop wordt samengewerkt. Het zal de EU zorgen baren dat een extreemrechtse partij die oproept tot normaliseren van Rusland een verkiezing wint. Het is nu afwachten op de coalitievorming.”
